لِقَوْلِهِمْ » « 1 » ثُمَّ بَقُوا بَعْدَهُ ، فَتَقَرَّبُوا إِلى أَئِمَّةِ الضَّلَالَةِ وَالدُّعَاةِ إِلَى النَّارِ بِالزُّورِ وَالْكَذِبِ وَالْبُهْتَانِ ، فَوَلَّوْهُمُ الْأَعْمَالَ ، وَحَمَلُوهُمْ عَلى رِقَابِ النَّاسِ ، وَأَكَلُوا بِهِمُ الدُّنْيَا ، وَإِنَّمَا النَّاسُ مَعَ الْمُلُوكِ وَالدُّنْيَا إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ ، فَهذَا أَحَدُ الْأَرْبَعَةِ » . شرح : اين ، براى بيان قِسم اوّلِ باطل است كه مذكور شد در « صِدْقاً و كِذْباً » . فرق ميان ايمان و اسلام ، اين است كه : ايمان ، گرويدن به ربوبيّت اللَّه تعالى است به تمام دل . و اسلام ، گرويدن به ربوبيّت اللَّه تعالى است ، خواه به بعض دل و خواه به تمام دل ، موافق آيت سورهء حجرات : « قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا » « 2 » و مىآيد در « كِتَابُ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ » در « بَابُ أَنَّ الْإِيمَانَ يَشْرَكُ الْإسْلَامَ وَ الْإسْلَامَ لا يَشْرَكُ الْإيمانَ » و دو باب بعد از آن ، اين كه : دخول در اسلام ، پيش از دخول در ايمان است . مُتَصَنِّع خبر مبتداى محذوف است به تقدير « هُوَ مُتَصَنِّع » و جملهء حالِ ضميرِ مستتر در يُظْهِرُ است « 3 » . و مىتواند بود كه مُتَصَنِّع نعت ديگر رَجُل باشد ؛ ليك غالب در مثل اين ، تقديم مفرد بر جمله است . باء در بِالْإِسْلَام براى آلت است . بِالزُّور متعلّق به تَقَرَّبُوا يا متعلّق به الدُّعَاة است . الزُّور ( به ضمّ زاء بانقطه و سكون واو و راء بىنقطه ) : دروغى كه به محض زبان است و قوّت و شرك ؛ و [ الزَّوَر ] ( به فتح زاء و فتح واو ) : كج طبعى ؛ و همه اين جا مناسب است . و بنا بر اوّل ، مراد ، دروغى است كه براى منصبِ فتوا يا مال دنيا يا مانند آنهاست ، مثل مدح مجتهدانِ مخالفان ، فتواى از روى اجتهاد را به اين كه اعلاى مراتب و بهترين خصلت‌ها و باعث بهترين ثواب‌هاست و باعث نظام دين و دنياست ، با وجود اين كه دل ايشان مىداند كه منافىِ محكمات قرآن است كه در آنها نهى از اختلاف از روى ظن

--> ( 1 ) . منافقون ( 63 ) : 4 . ( 2 ) . حجرات ( 49 ) : 14 . ( 3 ) . « ظ » : + / يا نعت ديگر رجل است .